“Machtig zijn is als een dame. Als je de mensen moet vertellen dat je het bent, ben je het niet.”, aldus Margaret Thatcher. Het woord ‘macht’ is een raar woord. Soms kun je het woord normaal gebruiken, maar er zijn ook omstandigheden dat het taboe is en dat je het er maar beter niet over kunt hebben. Soms heeft iemand macht en even later weer niet meer…
Taboe
Onlangs vroeg ik in een organisatie aan enkele medewerkers los van elkaar naar de machtsverhouding binnen het team. Het bleek dat ze deze vraag liever niet wilden beantwoorden en misschien had ik hem ook niet moeten stellen, maar waarom? Bij een grote gemeente in de regio Rijnmond werd de titel van een training “Regievoeren met macht” recentelijk veranderd in “Regievoeren met kracht”. In bepaalde situaties lijkt er een taboe te rusten op het woord macht.
Soms wel
Toch zijn er best situaties waarin het woord heel neutraal wordt gebruikt bijvoorbeeld als we het hebben over de rechterlijke, de uitvoerende en de wetgevende macht. Het kan een positieve klank hebben als we aangeven dat het goed is dat iemand doorzettingsmacht heeft. Soms vinden we het zelfs jammer als het er niet is: “machteloos keek hij toe”.
Wispelturig begrip
Los van de semantiek rondom het woord, is de inhoud van het begrip ook wispelturig. De Amerikaanse politicoloog James March onderscheidt verschillende bijzondere kenmerken:
- Macht is zowel afhankelijk van positie als van gedrag. Dus je macht verschilt per positie of rol die je hebt, maar is ook afhankelijk van hoe je je in die rol manifesteert.
- Macht is afhankelijk van de mate waarin de machthebber zich bewust is van zijn/haar macht en er gebruik van maakt.
- Het gebruik van macht beïnvloedt de macht. Soms geeft vooral de dreiging om iets te kunnen doen macht, maar als de sanctie eenmaal is uitgevoerd is de macht afgenomen.
Volgens de psycholoog Dacher Keltner is macht afhankelijk van iemands reputatie. Als een machthebber zijn invloed goed gebruikt, wordt dat gewaardeerd en rondverteld. Zijn reputatie groeit en zijn positie versterkt. Als iemand zijn macht misbruikt gaat dat ook snel rond. Het vertrouwen neemt af, de reputatie wordt slechter, mensen doen niet meer wat hij zegt en uiteindelijk kan het leiden tot de val van de leider.
Eng
Macht is dus een beetje een eng woord. Je moet uitkijken hoe en in welke context je het gebruikt. Mensen spreken niet graag expliciet over de macht die ze zelf hebben of willen. Het bespreekbaar maken van de macht in je directe omgeving blijkt eveneens lastig. Als de afstand groter is, dan doen we het wel: “die wethouder heeft wel erg veel macht” of “bij die organisatie heeft de accountmanager meer macht dan de directeur”.
De koe bij de hoorns vatten
Hoewel het woord “macht” in eigen kring misschien niet zo goed valt en zelfs een beetje taboe is, wil dat niet zeggen dat we het thema “macht” moeten vermijden. Als je samenwerkt is er altijd een bepaalde verhouding tot elkaar. Zelfs als die precies in balans is, wil dat niet zeggen dat dat altijd zo is en ook zo blijft. Het is goed om je bewust te zijn van de onderlinge krachtsverhoudingen en waar die op gebaseerd zijn. Als daar iets scheef in zit moet je het ook met elkaar bespreekbaar kunnen maken en waar nodig en mogelijk bijstellen. Die discussie starten door je collega te betichten van machtsmisbruik is misschien geen goed idee. Maar wellicht helpt de vraag: wie van ons heeft welke invloed binnen het team? Wie weet, heeft die vraag ook een magisch effect.